Maulau – (07 Agostu 2026), Centro Nacional Chega!I.P hamutuk ho Ministériu Solidariedade Sosial no Inkluzaun (MSSI), Reprezentante Ministériu Edukasaun, Ministériu Interior, Provedoria Direitus Umanus no Justisa (PDHJ), Reprezentante Prezidente Autoridade Munisipiu Ainaro, Grupu Traballu Prosesu Rekonsiliasaun (GT-PRT) ho entidade estadu no governu no mos komunidade sira halo lansamentu fatuk dahuluk ba Memoriál Rekonsiliasaun Masakre 7 no 9 Agostu 1975 iha Suku Maulau, Postu Administrativu Maubisse, Munisipiu Ainaro nu’udar simbolu ba unidade nasional.
Serimonia lansamentu fatuk dahuluk ba Memoriál Rekonsiliasaun Masakre 7 no 9 Agustu 1975 iha Suku Maulau hahú ho rituál ne’ebé hala’o husi Lia-nain sira hodi husu lisensa no matak malirin ba atividade ne’e. No mos hatur osan mean no osan mutin iha siku haat hodi garante prosesu konstrusaun ne’ebé la’o ho di’ak no susesu.
Diretór Ezekutivu Centro Nacional Chega!I.P, Hugo Maria Fernandes hateten, lansamentu fatuk dahuluk ba Memoriál Rekonsiliasaun Masakre Maulau 7 no 9 Agostu 1975 nu’udar jestu responsabilidade moral estadu nian liuhosi Centro Chega!I.P. Nu’udar mos medida reparativa simboliku atu dignifika no valoriza vitima sira ne’ebé mak mate iha Masakre 1975.
“Memoriál ne’e nu’udar simbolu ida unidade nasional tanba iha Memoriál ne’e ita hakerek ema sira ne’ebé mate iha periodu masakre ne’ebé akontese iha 7 no 9 Agostu 1975”, dehan Diretór Ezekutivu Chega! ba media sira hafoin remata lansamentu, Sexta (07 Agusto 2026).
Diretór haktuir, lansamentu Memoriál ne’e hetan prezensa husi Vise Ministra Solidariedade Sosial no Inkluzaun (V-MSSI), Céu Brites, Provedór Direitus Umanus no Justisa (PDHJ), Virgilio da Silva Guterres “Lamukan”, Reprezentante Ministeriu Edukasaun, Ministeriu Interior, Reprezentante Sekretáriu Estadu Komunikasaun Sosial (SEKOMS), Reprezentante Prezidente Autoridade Munisipiu Ainaro no sira seluk. Sira nia prezensa hatudu katak, estadu no governu apoiu atividade ne’e tuir konstituisaun Republika Demokratika Timor-Leste nian.
Provedór Direitus Umanus no Justisa (PDHJ), Virgilio da Silva Guterres “Lamukan” hato’o apresiasaun ba servisu Chega! ho Grupu Traballu Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan ninian tanba hala’o ona atividade lubuk ida hahú husi dialogu prosesu rekonsiliasaun, misa agradesimentu, komemorasaun masakre, karii aifunan no lansamentu fatuk dahuluk ba Memoriál Rekonsiliasaun.
“Lori PDHJ nia naran hato’o apresiasaun ba esforsu ne’ebé Chega! ho Grupu Traballu halo ba Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan hamutuk ho komunidade suku Maulau hahu ho dialogu to’o remata ona, ho misa iha kapela Maulau, loron ida ne’e partisipa no sai sasin ba iha lansamentu fatuk dahuluk Memoriál Rekonsiliasaun”, tenik Vigilio.
Virgilio salenta katak, tinan-51 liu ba komunidade sira ne’ebé tempu naruk nia laran lori hela kanek, tur ho fuan taridu ba masakre ne’ebé akontese iha pasadu, ohin halo lansamentu fatuk dahuluk Memoriál Rekonsiliasaun Masakre 7 no 9 Agostu 1975 iha suku Maulau, halo serimonia kultural no hetan matak malirin signifika simbolu tara bandu no tarabandu ne’e ita tenke tara-as atu fo mensajen ba ema sira ne’ebé mak mate iha momentu ne’ebá.
“Monumentu Memoriál ida ne’e mos sai hanesan fatin ida ne’ebé ke reprezenta matak malirin ba jerasaun foun suku Maulau ninian, i sai mos hanesan ukun ho bandu ba jerasaun foun atu labele repete iha futuru. Memoriál ida ne’e sai mos hanesan istória jerál Timor nian, maske pedasuk ba istória nasional, maibé sakrifisiu husi ema sira ne’ebé ke mate tanba konflitu partidu ninian halo parte dalan naruk ba luta independensia”, Provedór rekoñese.
Ho atividade hirak ne’ebé Centro Chega!I.P hamutuk ho Grupu Traballu halo, Provedór hato’o apresiasaun, ho laran haksolok bele partisipa iha prosesu ida ne’e, i iha prosesu ne’ebé ke la’o iha ne’e bele sai mos referensia hodi solusiona ka hakotu siklu odiu no vingansa. Ida ne’e sai exemplu ba komunidade sira seluk iha teritoriu Timor laran tomak.
Provedór rekoñese katak, atividade rekonsiliasaun ne’ebé Centro Chega!I.P hamutuk ho GT-PRT halo ne’e sai hanesan modelu ida ne’ebé ke di’ak tanba prosesu rekonsiliasaun ne’e ho inisiativa mai husi komunidade rasik, sira ne’ebé ke sai vitima husi parte UDT ho FRETILIN ninian. Tanba ne’e mak iha diskursu serimonia isár bandeira nasional, nia dehan, “hau hato’o apresiasaun ba direjente sira husi partidu UDT no FRETILIN ne’ebé ke partisipa iha atividade ne’e”.
Referensia ne’e di’ak tanba komunidade ho komunidade mak hola inisiativa halo rekonsiliasaun, la’os orientasaun mai husi leten. Ida ne’e hatudu korajen katak, komunidade halo rekonsiliasaun tur hamutuk rezolve problema pasadu, hakuak malu, husu perdaun ba malu, ne’e husik hela lisaun di’ak ba sira nia oan no beoan sira.
“Hau hanoin tempu ona, tinan-51, kanek karik iha hela fitar. Agora importante mak fitar ida laran taridu no laran kanek sira ne’e ita tenke rezolve ho korajen atu hakuak malu. Ita labele moris to’o mate lori ho de’it laran kanek sira ne’e. Kanek sira ne’e ita entrega ba ita nia matebian sira lori, ita husik hela matak malirin”, Provedór apresia.
Provedór apresia liu-tan Chega!, tanba hafoin simu pedidu husi komunidade liu-liu sira ne’ebé mak sai vitima iha konflitu interna tun fasilita kedas, halo levantamentu, ikus mai marka ajenda, mai rezolve ho dalan rekonsiliasaun liuhosi nahe biti boot, maske kiik maibé iha signifikansia boot ba nasional.
Vise Ministra Solidariedade Sosial no Inkluzasaun (V-MSSI), Céu Brites hato’o sentimentu kontente no apresia hodi partisipa iha atividade komemorasaun masakre Maulau ba dala-51, no lansamentu fatuk dahuluk Memoriál Rekonsiliasaun Masakre Maulau. Masakre ne’ebé akontese iha 7 no 9 Agostu 1975 nu’udar funu maun alin. Masakre ida ne’e lafo lisaun di’ak tanba ne’e ba oin husu atu labele akontese-tan.
Entertantu, serimonia lansamentu faruk dahuluk Memoriál Rekonsiliasaun Masakre Maulau 7 no 9 Agostu 1975 iha ámbitu komemorasaun Masakre Maulau ba dala-51.
Media Chega!.
