Centro Chega!I.P Halo Induzaun Ba F-FDTL Na’in 16 Kona-ba Istória no Direitu Umanu

17

Dili – (24 Setembru 2026), Centro Nacional Chega!I.P liu husi Divizaun Edukasaun no Formasaun (DEF) halo induzaun ba Falintil Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) ne’ebé mai husi komponente no unidade sira hamutuk na’in 16 kona-ba istória no direitus umanus iha Timor-Leste.

Iha abertura, Diretór Ezekutivu Centro Nacional Chega!I.P, Hugo Maria Fernandes destaka formasaun ne’ebé Centro Chega!I.P fo ba F-FDTL nu’udar rekomendasaun husi relatóriu Comissão de Acolhimento, Verdade e Reconciliação (CAVR)-Chega! no Comissão Verdade e Amizade (CVA).

Diretór esplika, iha rekomendasaun Chega! ne’ebé hateten buat 3 importante; Ida, forsa defeza servi de’it povu laservi politiku sira, kuandu servi politiku sira iha tendensia atu akontese pasadu tanba iha pasadu husik hela lisaun moruk. Hanesan uluk politiku sira uza defeza no seguransa sai instrumentu ba politiku hodi viola direitus umanus. Segundu, forsa defeza ne’ebé mak harii ho formasaun karakter ida forte hodi bele kompende sosiedade. Iha tempu funu povu mak bee no Falintil mak ikan, prinsipiu ho valor ida ne’e oinsa ita transforma ita nia sosiedade ida ne’e sai di’ak. Terseiru, forsa defeza sira kumpri de’it lei no orden ne’ebé mak iha, no partisipa iha manutensaun dame iha mundu depois ganha esperensia, maibé mos fahe esperensia ita nia luta nian ba rai sira seluk iha mundu hodi asegura dame.

“Hau hanoin ne’e mak pontu importante husi rekomendasaun Chega! no mos rekomendasaun CVA nian mak oinsa formasaun istória no direitus umanus sai nu’udar komponente importante ida ba ita nia instituisaun defeza no seguransa sira atu bele hatene iha tempu dame nian. Iha tempu dame ne’e sira nia knar lolos. Obrigadu ba ita boot sira nia disponibilidade bele mai iha ne’e”, dehan Diretór Ezekutivu iha diskursu abertura atividade induzaun ne’ebé realiza iha Auditoriu Arkivu Chega!.

Iha oportunidade ne’e, Komandante Unidade Apoiu Servisu (UAS), Major Horácio dos Santos Baptista “Upulai” hato’o apresiasaun ba servisu Chega! tanba organiza no halo induzaun ba F-FDTL sira kona-ba istória no direitus umanus Timor-Leste.

Nia dehan, atividade induzaun kona-ba istória no direitus umanus ne’e importante no relevante tebes ba servisu F-FDTL tanba ita ko’alia kona-ba istória no direitus umanus iha kontextu Timor-Leste nian ‘hau kaer Diretór Chega! nia liafuan katak forsa labele iha inklinasaun iha partidu para ita labele iha influensia husi politiku sira, se lae militar iha perigu nia laran, tanba agora mosu buat oin-oin iha Timor-Leste, buat ida mak krime transnasional. Ema sira ne’ebé halo krime transnasional mai ho osan barak sira uza sira nia matenek, sira mai uza fali ita, ne’ebé ita forsa defeza sei frazil hela ita bele monu, ita bele falla iha ita nia misaun, no ita nia objetivu’.

“Ami agradese tebtebes Chega! bele konvida ami mai to’o iha fatin ne’e atu fahe informasaun kona-ba materia istória no direitus umanus iha Timor-Leste. Ba ida ne’e importante tebes no relevante ba forsa defeza, ami nia misaun hanesan forsa defeza no militar ba rai ida ne’e”, Majór agradese.

Ho atividade induzaun ne’e, Majór rekomenda ba Centro Chega!I.P atu halo atividade sira ne’e bele halo iha Kuartel Jerál F-FDTL atu forsa sira bele partisipa husi nivél altu to’o mai iha kraik. Bele mos organiza konferénsia boot ida ne’ebé ko’alia kona-ba istória no direitus umanus iha Timor-Leste no involve husi militar hotu-hotu tanba ne’e importante tebes. Dala ruma ita implementa regulamentu, lei no orden sira, maibé nia implementasaun dalaruma tuir lei no orden ka la’e ita lahatene ikus mai ita nia povu mak sofre.

Hafoin remata formasaun, Centro Chega!I.P entrega relatoriu Chega! no CVA ba F-FDTL no lori sira halo vizita ba iha Muzeu Chega!. Objetivu husi vizita ne’e mak buka atu hatene istória pasadu luta povu Timor-Leste nian ba ukun rasik-an. Vizita ne’e hahu husi sekuénsia akontesimentu sira, istória narativa vitima no sobrevivente sira, ezibisaun kona-ba violasaun direitus umanus pasadu, vizita kadeira eletriku, no sela nakukun nu’udar fatin detensaun, torturasaun no violasaun direitus umanus oin-oin ba timoroan sira no ikus asiste filme ho titulu Dalan ba Dame no refleksaun hamutuk.

Media Chega!.




Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

X