Baguia – (28 Agusto 2026), Centro Nacional Chega!I.P hamutuk ho autoridade lokál no komunidade suku Larisula, Postu Administrativu Baguia, Munisipiu Baucau halo ona inagurasaun ba monumentu masakre Bo’oloi, 20 Agusto 1979 ne’ebé militar Indonézia oho na’in 13 iha fatin, no na’in 2 hetan violasaun direitus umanus. Prezensa iha serimonia inagurasaun ne’e mak Reprezentante Prezidente Autoridade Munisipiu Baucau, autoridade lokál, parte defeza no seguransa, veteranus, komunidade no entidade sira seluk.

Iha serimonia ne’e, Diretór Ezekutivu Centro Nacional Chega!I.P, Hugo Maria Fernandes hateten, monumentu masakre Bo’oloi, 20 Agusto 1979 ne’ebé halo ona inagurasaun ne’e sai hanesan muzeu moris ida ba komunidade suku Larisula, maibé mos ba komunidade Baguia no Baucau atu mai vizita hodi halo refleksaun no aprende kona-ba sa mak akotese iha pasadu, atu nune’e prevene labele mosu tan konflitu iha futuru.

Diretór haktuir, monumentu ne’e sai hanesan muzeu moris mak komunidade sira tenke vizita loron-loron labele mai vizita tinan ida dala ida. Monumentu ne’e mos hanesan marka ida ba ema hotu-hotu, ba lider sira, balun hanoin ladi’ak karik, bele mai vizita hodi haree monumentu ne’e hodi fo hanoin ba sira katak labele foti desizaun sala tanba, kuandu foti desizaun sala mak sei hamosu konflitu no konflitu ne’e ita sei sakrifika ema ba terus, susar no mate.

Monumentu ne’e modelu hanesan fulan sa’e ka bele mos loron matan sa’e signifika atu atu fo naroman. Monumentu nia sorin iha rai okos reprezenta esperensia moruk pasadu nian ne’ebé ema mate tanba rai ida ne’e. Iha siénsia dezeñu nian, monumentu ne’e bolu equidistance (distansia ne’ebé hanesan) signifika ita trata ema ne’e hanesan iha luta ne’e, ita lahahi ida, maibé ita haree ema hotu hanesan katak se de’it mak mate tanba funu ba ukun rasik-an ita trata sira ho dignidade ida hanesan.

Monumentu ne’e mos hanesan medida reparasaun koletiva ba hotu-hotu, no medida seluk mak halo livru istoria suku Larisula nian tomak, atu nune’e ema hotu-hotu sente katak iha partisipasaun sira nian ne’e hetan mos valorizasaun.

Diretór informa katak, Masakre Bo’oloi, 20 Agusto 1979 hakerek ona iha relatóriu Chega!, tanba ne’e konvida Larisula-oan sira lee relatóriu Chega! atu bele hatene tanba iha relatóriu Chega! la’os ko’alia de’it masakre ne’e nian, maibé mos ko’alia kona-ba esperansa no determinasaun povu ida ne’e nian, maibé fo importante ba ita lisaun sira atu prevene konflitu iha futuru.

“Parabens ba Larisula-oan sira, ho ita boot sira kbiit, ho matenek, ho ita boot sira nia espiritu rezisténsia kuda nafatin liu husi monument ne’e.  Agradese ba komisaun organizadora ba alin sira ne’ebé tau forsa tomak hodi bele duni halo monumentu ida ne’e sai muzeu ida ba ema atu mai, atu dignifika sira, atu fo valorizasaun  ba sira, atu fo ondra ba sira”, Diretór fo parabens.

Media Chega!.