Manatuto – (29 Agusto 2026), Nuno governu konstitusional liu husi Ministériu Administrasaun Estatal (MAE) organiza refleksaun nasionál hodi komemorasaun loron konsulta populár 30 Agusto 1999 – 30 Agusto 2026 ba dala-27 ho tema “Lori Esperansa ba Mundu”, ne’ebé hala’o iha salaun Paroquia Manatuto.

Iha refleksaun nasionál ne’e, Diretór Ezekutivu Centro Nacional Chega!I.P, Hugo Maria Fernandes sai oradór prinsipal ko’alia ho tema espesifiku “Contributo da Historia e da Memória para a Determinação do Futuro”. Iha aprezentasaun, Diretór Ezekutivu destaka, politika estadu nian ba dezenvolvimentu nasionál tenke refleta ba memória pasadu tanba kuandu politika ba dezenvolvimentu larefleta ba memória pasadu mak memória ne’e rasik iha potensia atu destroi.

“Hau hanoin katak politika publika saida de’it mak estadu ida ne’e halo atu lori ita ba determinasaun ba futuru ne’e, ita tenke aprende husi ita nia memória sira, ita koloka didiak sosiedade ne’e fragmentadu. Ho memória iha potensia atu destroi, maibé se ita jere ho didi’ak memória sai markante i signifikante iha dezenvolviemntu, fila fali ba ita oinsa mak ita hakarak refleta 30 Agusto 1999”, dehan Diretór.

Diretór hatutan, politika ba dezenvolvimentu ne’e tenke bazeia ba memória sira ne’ebé mak Timor-Leste iha no memória ne’e rasik ita tenke introduz iha planu estratejiku ba dezenvolvimentu nasionál. “Hau lee iha planu estratejia sira ita nunka hakerek, ita iha liafuan murak sira husi ita nia lider sira halo refleksaun klean, maibé lamosu iha ita nia dokumentu ofisial estadu nian”.

Centro Chega!I.P hanesan instituisaun kiik ida halo atividade hotu-hotu refleta ba memória pasadu. Exemplu iha loron (orsehik-red), loron rua, Centro Chega!I.P hamutuk ho autoridade lokál no komunidade suku Larisula, postu Baguaia, munisipiu Baucau komemora masakre Bo’oloi, 20 Agusto 1979 ba dala-47. Komemorasaun ne’e foin akontese, antes ne’e nunka komemora, maibé loron rua ne’e oinsa mak memória ne’e tama iha konflitu nia laran. Iha fulan rua liu ba, Centro Chega!I.P hamutuk ho autoridade lokál Munisipiu Ainaro no komundade rezolve memória entre ita ho ita ba problema disputa narativa ba levantamentu Mauchiga Dare. Iha fulan Agusto Centro Chega!I.P rezolve tan problema konflitu pasadu entre militante FRETILIN ho UDT oho malu, akontesimentu ne’e akontese antes golpe. Tinan 51 liu ba, akontesimentu ne’e hamate ema na’in 50 foin mak ita rezolve hotu ho dalan rekonsiliasaun nahe biti boot.

Husi problema sira, sa mak ita aprende husi memória ne’e, ita aprende kona-ba konflitu, memória no istória fo ba ita komprensaun kona-ba konflitu, tanbasa kauza prinsipal husi konflitu sira, se ita iha maneira no intende ita buka atu fasil. Memória hanorin ita kona-ba rejime, rejime ida uza enkuadramentu politika juridiku, hodi halo desizaun sira viola konstituisaun. Ita nia memória rezisténsia hanorin ita kona-ba abilidade foti desizaun, nu’udar governante no ita hotu tenke iha abilidade. Memória mos hanorin ita atu lamall uzu rekursu sira.

Ita aprende kona-ba sofrementu povu ida ne’e, memória hanorin ita kona-ba politika publika ne’ebé ita halo hodi hatan ba sofrementu sira. memória mos hanorin ita kona-ba prinsipiu fundamentaal sira, ita haree solidariedade, ita haree ba persisténsia, espiritu de rezisténsia no abnegasaun. Memória no istória hanorin ita atu reforsa estratejia, inklui desentralizasaun oinsa mak espresaun poder bele garante duni sosiedade ne’e.

Entartantu, atividade refleksaun nasional ne’e partisipa husi orgaun estadu sira, autoridade munisipiu no suku sira, koorpu diplomatiku, akademiku, sosiedade sivil, konfiksoes relijioza, estudante no entidade sira seluk.

Media Chega!.