Lautem – (06 Outobru 2026), Centro Nacional Chega!I.P hamutuk ho Grupu Traballu Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan (GT-PRT) halo atividade konsulta públiku kona-ba Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan (PTR), esbosu Politika no esbosu Lei Reparasaun (PLR) no Festival Fronteira (FF) 2026 ba autoridade lokál, vitima no sobrevivente, veteranus, Faluk Oan Ki’ak FALINTIL (FOK-FALINTIL) no entidade sira iha Munisipiu Lautem.
Diretór Ezekutivu Centro Nacional Chega!I.P, Hugo Maria Fernandes hateten, atividade konsulta públiku iha munisipiu Lautem iha asuntu 3 importante. Ida, kona-ba politika estadu nian harii mekanizmu sira ba iha Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan (PTR) ne’ebé foku liu ba asuntu rekonsiliasaun internal. Rua, konsulta ideia vitima no sobrevivente sira, veteranu no veterana sira, autoridade munisipal no lokál sira kona-ba esbosu politika no esbosu lei reparasaun. Tolu, sosializasaun planu governu nian ba atividade Festival Fronteira 2026 ne’ebé sei realiza iha Com, Postu Administrativu Lautem, Munisipiu Lautem, hahu iha dia 23 to’o 26 Outobru 2026. Atividade Festival Fronteira 2026 ne’e organiza husi Centro Chega!I.P parseria ho Sekretáriu Estadu Arte no Kultura (SEAK), Ministériu Administrasaun Estatal (MAE) ho Gabinete Fronteira Terrestre no Maritima (GFMT) no Autoridade Munisipiu Lautem.
Razaun halo atividade konsulta públiku iha munisipiu Lautem, tuir nia, atu fo informasaun no mos rona sira nia opiniaun, sujestaun i rekomendasaun sira atu hadi’a no aumenta mekanizmu sira ba iha Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan no esbosu politika no esbosu lei reparasaun. Nia salenta katak, dalaruma ema dehan, konsulta públiku ne’e halo rekonsiliasaun, maibé atividade ne’e nia esensia lolos mak atu konsulta entidade sira nia hanoin.
Bainhira konsulta hotu, nia dehan, halibur hanoin, sujestaun no rekomendasaun sira, Centro Chega!I.P hamutuk ho GT-PRT dezeña mekanizmu rekonsiliasaun ida di’ak atu bele responde no lori duni ema ba rekonsiliasaun konflitu interna pasadu entre Timoroan sira.
Diretór defende katak, ita iha ona mekanizmu balun ba rekonsiliasaun no mekanizmu ne’e implementa no fasilita ona, exemplu mak hanesan iha Suku Maulau no mos Mauchiga-Dare, Munisipiu Ainaro inklui Kasabauk, Postu Tilomar, Munisipiu Covalima.
Ko’alia kona-ba rekonsiliasaun konflitu pasadu, Diretór esplika, buat ida rekonsilisaun ne’e sentimentu pesoal ema idak-idak nian i ema seluk labele obriga atu rekonsilia malu, husik nia to’o iha tempu ida nia presiza no hakarak halo rekonsiliasaun ita iha ona mekanizmu atu bele tulun sira halo rekonsiliasaun.
“Sa mak ita mai esplika iha atividade konsulta públiku ne’e mak mekanizmu sa mak uza atu bele la’o ba to’o iha rekonsiliasaun. Aban bainrua vitima ba autór hakarak halo rekonsiliasaun depende ba sira na’in rua. Se sira na’in rua aseita hakarak halo rekonsiliasaun ita fasilita uza mekanizmu rekonsiliasaun ne’ebé mak iha”, dehan Hugo ba jornalista sira iha atividade konsulta públiku ne’ebé hala’o iha salaun Edukasaun Munisipiu Lautem.
Iha fatin hanesan, Reprezentante Prezidente Autoridade Munisipiu Lautem, Tibursio dos Santos, hato’o apresiasaun ba servisu Chega! tanba halo ona atividade konsulta públiku iha Munisipiu Lautem kona-ba asuntu rekonsiliasaun, esbosu lei reparasaun no festival fronteira ba komunidade sira.
Nia dehan, atividade ne’e importante tebes ba komunidade sira atu bele komprende didi’ak asuntu rekonsiliasaun no lei reparasaun. Estadu iha dever no moral esplika politika saida de’it mak atu halo ba komunidade sira presiza hatene.
“Atividade ne’e importante tanba dalaruma ita lasosializa liu husi konsulta públiku ida ne’e entaun komunidade uluk sai vitima lakomprende bele mosu dezentendimentu, entaun ida ne’e mak autoridade konvida Chega! mai halo sosializasaun hodi nune’e fo hanoin ba komunidade sira liu-liu vitima funu nian oinsa prosesu rekonsiliasaun”, nia apresia.
Xefe Suku Soru, Roberto Dias Veira dehan, atividade konsulta públiku ne’e di’ak no kapas tanba ko’alia kona-ba rekonsiliasaun no reparasaun. Nia dehan, komunidade sira presiza hatene liafuan rekonsiliasaun tanba tinan 24 okupasaun Indonézia, no ita hetan ukun-an ohin loron dalaruma ita iha trauma nia laran tanba ne’e ita atu halo rekonsiliasaun presiza komprende didi’ak kona-ba asuntu rekonsiliasaun.
Tuir nia, rekosiliasaun ne’e importante atu bele fasilita vitima no autór tur hamutuk hodi rezolve problema pasadu, perdua malu hodi haree ba dezenvolvimentu nasional tanba funu nia hahalok ita balun haree malu ladi’ak.
“Hau hanoin konsulta públiku ida ne’e se bele ba to’o iha suku para ita nia komunidade sira liu-liu ita nia inan no aman sira bele hatene tanba ita nia inan, aman sira uluk vitima ne’e barak hela iha suku. Entaun konsulta públiku ne’e labele iha de’it Munisipiu tenke to’o iha suku”, Xefe suku sujere.
Membru FOK-FALINTIL, Lolandina da Costa Freitas no Jose Viera hato’o sentimentu kontente no apresia ba atividade ne’e tanba bele hetan informasaun kona-ba asuntu Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan, politika no lei reparasaun inklui Festival Fronteira ne’ebé sei realiza iha Com, Munisipiu Lautem. Tuir sira katak, rekonsiliasaun ne’e importante maibé presiza mos halo reparasaun ba vitima no sobrevivente sira ne’ebé mak kontinua moris iha vulneravel nia laran.
Entertantu, atividade ne’e realiza tanba servisu hamutuk ho organizasaun Faluk Oan Ki’ak FALINTIL (FOK-FALINTIL) ho total partisipante hamutuk 120 kompostu husi vitima no sobrevivente, veteranus, autoridade lokál, Faluk Oan Ki’ak FALINTIL (FOK-FALINTIL), reprezentante partidu politiku, autoridade seguransa no entidade sira seluk.
Media Chega!.
