Baguai – (27 Agusto 2026), Nuno Governu konstitusional liu husi Centro Nacional Chega!I.P servisu hamutuk ho autoridade lokál no komunidade suku Larisula, Postu Administrativu Baguai, Munisipiu Baucau komemora masakre Bo’oloi, Larisula, 20 Agusto 1979 ba dala-47. Komemorasaun ne’e nu’udar aktu rekoñesimentu husi estadu ba martires na’in 13 ne’ebé mak mate, no na’in 2 ne’ebé hetan violasaun direitus umanus husi militar Indonézia tanba defende ukun rasik-an.

Komemorasaun ne’e kompleta ho atividade sira hanesan, sertame, konsulta saúde, mini dialogu, aprezentasaun drama, aprezentasaun muzika, aprezentasaun poezia, misa agradesimentu, inagurasaun nomumentu, karii aifunan no sunu lilin iha monumentu masakre Bo’oloi, ne’ebé hetan prezensa husi Eis Jeneral Reformadu, Lere Anan Timur nu’udar mos Asesor Prinsipal Prezidensia Republika, Prezidente Konsellu Kombatente Libertasaun Nasional Munisipiu Baucau, Cornelio Gama “L7” nu’udar mos eis Deputadu iha Parlamentu Nasional, Diretór Jerál Ministeriu Solidariedade Sosial no Inkluzaun, Florêncio Pina Dias Gonzaga, Reprezentante Prezidente Autoridade Munisipiu Baucau, no entidade sira seluk.

Iha atividade mini dialogu, Diretór Ezekutivu Centro Nacional Chega!I.P, Hugo Maria Fernandes sai oradór ko’alia kona-ba “Prezervasaun Memória Istóriku nu’udar Meius ba Justisa Tranzitoriu no Dignifikasaun Koletiva ba Martires no Sobrevivente sira iha Timor-Leste”. Iha aprezentasaun, Diretór Ezekutivu destaka, atividade sira hala’o iha ámbitu komemorasaun ne’e parte husi justisa trazitoriu ne’ebé ita bolu dignifikasaun, valorizasaun no fo ondra ba sira.

Nia hatutan, masakre Bo’oloi, 20 de agusto 1979 hanorin ita kona-ba espiritu solidariedade, espiritu persisténsia, espiritu abnegasaun nian tanba martires na’in 13 ne’ebé mak mate, no na’in 2 ne’ebé hetan violasaun direitus umanus husi militar Indonézia, karik iha tinan 47 liu ba militar Indonézia buka ema ida maibé sira hotu-hotu taka ibun lakoi ko’alia sai, ikus mai militar Indonézia oho no halo violasaun direitus umanus ba sira.

“Se ita refleta didi’ak sa mak akontese iha tinan 47 liu ba, karik militar Indonézia buka ema ida de’it maibé hotu-hotu taka ibun lakoi ko’alia sai, ne’e espiritu de solidariedade, espiritu persisténsia, espiritu abnegasaun”, nia tenik.

Larisula-oan sira tenke orgullu tanba memoria ida ne’e iha relatóriu Chega! nia laran nu’udar relatóriu estadu nian ne’ebé hakerek ho metodo sientifiku. Masakre ida ne’e merese duni ita komemora no hanorin ita atu reflekta ba ita nia moris agora ba oin. Eventu istoriku, prezervasaun memoria ne’e folin laek kuandu lahatutan ida ne’e ba oin.

Atu hatutan ba oin, Diretór Ezekutivu husu ba manorin sira husi eskola Ensinu Baziku Sental 20 agusto Larisula, funsionáriu públiku, autoridade lokál no komunidade sira, hahu iha tinan ida ne’e, no tinan oin mai bele organiza atividade husu misa, karii aifunan no sunu lilin, no mos konvida sasin sira konta sira nia istória atu nune’e husi jerasaun ba jerasaun labele haluha, depois meiudia mak fila ba atividade normal. Ne’e mak impaktu husi halo komemorasaun. Alende ne’e, manorin sira mos bele konvida sasin sira ba eskola konta sira nia istória ba estudante sira hodi aprende.

Ita halo atividade ne’e, atu dignifika sira, atu fo ondra ba sira, hodi ita hatur espiritu tinan 47 iha ne’e ba oin, se lae, ita halo komemorasaun sira hanesan ita lasente buat ida.

“Lori estudante sira vizita monumentu, aprende istória labele iha aula laran de’it, labele mestre sira de’it mak hanorin, bolu ema sira ne’ebé involve direitamente, ba konta istória ba estudante sira, lori estudante sira sai husi aula ba vizita fatin istoriku sira para sira bele sente, la’o kalan hira mak bele to’o iha fatin ne’ebá, sa tauk ida ne’ebé mak sira na’in 15 sente, se ita hanorin iha aula laran ita lasente ida, maibé ita lori ba fatin, ita hatudu ida ne’e mak akontese militar sira oho, sentimentu tinan 47 iha momentu ne’ebá ne’e mai, ida ne’e mak sei fo imapktu, sei fo signifikansia ba moris”, Diretór sujere.

Iha komemorasaun masakre sira ita sempre hanoin buat tolu importante, Ida, ita hanoin kona-ba ema sira, Segundu ita hanoin kona-ba fatin, Terseiru, ita hanoin kona-ba data akontesimentu. Ida ne’e mak signifikansia husi komemorasaun.

“Hau kontente tanba Larisula-oan sira ho sira nia matenek halo sira nia aktu komemorativu ida ne’ebé mak bele halibur ita hotu iha ne’e. Imi halo rasik ho imi nia ideia ne’e mak importante, ema ne’e rasik sente nia signifikansia, labele ema husi liur mak mai hanorin ita dehan ne’e importante, maibé imi rasik sente, imi rasik tenke fo dignifikasaun, imi halo ho di’ak, halo ho maneira oin-oin.

Media Chega!.