Dili – (09 Juñu 2026), Primeiru Ministru Interinu atual Ministru Prezidensia Konsellu Ministru (MPCM), Hermenegildo Augusto Cabral Pereira ofisialmente halo inagurasaun Sentru Arkivu foun Centro Chega!, lansamentu Ezibisaun Arkivistika no abertura semináriu nasionál ho tema “Politika no Enkuadramentu Juridika kona-ba Arkivu no Esbosu Lei Sibernétika”, ne’ebé realiza iha Arkivu Chega!, Antigo Comarca Balide.

Iha serimonia ne’e, Primeiru Ministru Interinu mos asina Plaka Sentru Arkivu foun Centro Chega!, Ko’a fita, halo vizita ba Sentru Arkivu foun, no mos akompaña serimonia asina dokumentus entre Centro Chega!I.P ho UNESCO kona-ba entrega ekipamentu.

Serimonia ne’e akompaña husi Membru Governu, Membru Parlamentu Nasional, Prezidensia Republika, Membru Konsellu Administrasaun Chega!, Embaixadór Republika Korea mai Timor-Leste, Diretora UNESCO no Reprezentante UNESCO ba Indonezia no Timor-Leste, Diretora Misaun KOICA nian ba Timor-Leste, Ajensia Internasional no parseiru estratejiku sira Centro Chega! nian.

Iha diskursu, Diretór Ezekutivu Centro Chega!I.P, Hugo Maria Fernandes hato’o bemvindo ba konvidadus de onra sira mai iha Antigo Comarca Balide, no destaka estabelesementu Sentru Arkivu Chega! nu’udar resposta ida ba Misaun Centro Chega! nian mak atu promove implementasaun rekomendasaun sira CAVR nian kona-ba institusionalizasaun memória no promosaun direitus umanus liu husi edukasaun no formasaun no solidariedade ho sobrevivente sira ne’ebé vulneravel liu husi violasaun direitus umanus, no mos rekomendasaun komún ba CAVR no CVA kona-ba konstrusaun sentru nasionál ba memória, peskiza no aprendizajen.

Nia haktuir, konstrusaun Sentru Arkivu hahu iha tinan 2024 no kompleta iha fulan Marsu 2026. Konstrusaun ne’e finansia husi fundu infrastrutura, Ministeriu Planeamentu no Investimentu Estratejiku (MPIE) nuno Governu Konstitusional nian. Sentru Arkivu nia konseitu, dezeña to’o nia konstrusaun nu’udar obra ida Timoroan sira ne’ebé mak Hakna’ar iha Centro Chega! mak dezenvolve, dezeña detallu enjineria husi Kompania Niceles, kontraktur mak Kompaña Nazareth no Kuatros Kolegas no hetan supervizaun husi Ministeriu Obras Publika no ADN.

Sentru Arkivu ne’e kompleta ho fasilidade sira dijitalizasaun arkivu no biblioteka, ne’ebé hetan apoiu husi Povu no Governu Republika Korea nu’udar sira nia amizade ba Povu no Governu Timor-Leste. Apoiu ne’e implementa husi Centro Chega! ho parseria ho Ministeriu Edukasaun, Ministeriu Finansas no UNESCO.  Projeitu ne’e hahu tinan 4 liu ba ho naran Digitalization of the CHEGA National Center for Conflict Reconciliation and Peacebuilding in Timor-Leste.

Apoiu ne’e, nia subliña katak, Centro Chega! dezenvolve ona module formasaun ba Manorin sira Eskola Primaria no Sekundaria,  halo ona formasaun ba manorin atus lima, fasilita ona formasaun ba funsionariu sira Centro Chega! nian no peskizador Timoroan sira, fasilita estudu komparativu ba Korea du Sul, Kambodia no Indonézia, estabelese ona Sistima Arkival nian ho naran TAIS, Timorese Archives Information System no Sistema biblioteka nian ho naran LISAN, Library Information System and Network. Ho apoiu hirak ne’e, hodi naran Centro Chega!, hakarak hato’o profunda gratidaun ba Ambasadór Republika Korea mai Timor-Leste, Diretora UNESCO no Reprezentante UNESCO ba Indonezia no Timor-Leste, Diretora Misaun KOICA nian ba Timor-Leste, Ministra Finansas (MF), Ministra Edukasaun (ME) ba tulun Centro Chega! hodi prezerva no halo memoria Timoroan nian bele sai duni lisaun kona-ba umanidade nian ba Timoroan sira rasik, ba rejiaun ne’e no mos ba komunidade internasional.

Membru Konsellu Administrasaun Centro Chega!, Inocêncio de Jesus Xavier Reprezenta Vise Ministru Asuntu Parlamentar, hato’o agradesementu ba apoiu husi Governu no Povu Republika Korea no UNESCO ne’ebé mak sai ona parseiru estratejiku Chega! nian hodi tulun iha implementasaun mandatu Centro Chega!. “Hau fiar katak fasilidades sira no sistema sira mak estabelese ona iha Sentru Arkivu ne’e sei tulun duni Centro Chega! atu kontinua prezerva memória sira ne’e. Tanba ne’e ami hein katak Republika Korea liu husi KOICA no UNESCO atu kontinua fo apoiu ba dezenvolvimentu sentru arkivu ne’e iha futuru”.

Inocêncio afirma, Sentru Arkivu Chega! ne’e harii nu’udar mandatu ida Centro Chega! nian hodi prezerva memória pasadu no halo memória ne’e asesivel hodi ema hotu bele mai aprende kona-ba ema timoroan nia memória istoriku sira, iha ambitu sira nia partisipasaun hodi ezerse sira nia direitu fundamental kona-ba direitu ba auto-determinasaun. lha Sentru Arkivu ne’e, ema sei aprende kona-ba oinsa mak rezistensia koletiva Timoroan nian hodi alkansa nia Ukun Rasik Aan.

Primeiru Ministru Interino no Ministru Prezidensia Konsellu Ministru (MPCM), Hermenegildo Augusto Cabral Pereira hateten, inagurasaun Sentru Arkivu Centro Chega! foun nu’udar momentu ida ne’ebé importante tebes iha ita-nia istória tanba inagurasaun Sentru Arkivu foun ne’e iha momentu ita selebra tinan 24 Restaurasaun Independénsia nian, no mos iha ámbitu selebra loron Internasionál Arkivu nian.

Iha okaziaun ida ne’ebé fo hanoin mai ita katak arkivu la’ós de’it sai fatin hodi rai dokumentu sira. Iha nasaun ida hanesan Timor-Leste, ne’ebé ninia istória marka ho konflitu, rezisténsia no luta ba autodeterminasaun durante dékada barak, prezervasaun memória hetan signifikadu ida ne’ebé kle’an tebes. Tanba ne’e, arkivu públiku iha papél fundamentál hodi harii dame no rekonsiliasaun.

Iha kontestu ida-ne’e, importante atu hanoin hetan papél úniku ne’ebé hala’o husi Centro Nacional Chega!I.P. Kriasaun Centro Chega! atu halo tuir rekomendasaun husi Komisaun Akollimentu, Lia-loos no Rekonsiliasaun (CAVR), no mos Komisaun Lia-loos no Amizade (CVA). Centro Chega! hala’o ona papél importante ida hodi prezerva memória nasionál, promove direitus umanus, edukasaun ba dame no hametin rekonsiliasaun.

Inagurasaun Sentru Arkivu foun refleta ba instituisaun nia lema rasik “Husi Memória ba Esperansa” hatudu ho loloos misaun ida ne’e. Memória la’ós de’it haree ba pasadu. Memória mos instrumentu ida atu harii futuru.

Primeiru Ministru Interinu argumenta katak, inagurasaun Sentru Arkivu foun simbóliku tebes iha Antigo Comarca Balide. Fatin ida ne’ebé marka kle’an ho istória Timór-Leste nian, iha-ne’ebé, durante períodu okupasaun, instalasaun sira ne’e asosia ho represaun ne’ebé halo hasoru timoroan barak, ne’ebé luta ba liberdade, autodeterminasaun, no dignidade sira nia povu nian.

Sentru Arkivu foun ida ne’e la´ós de’it hanesan edifísiu ida, maibé ne’e komprimisu ida ba lia-loos, komprimisu ida ba memória, komprimisu ida ba jerasaun sira iha futuru no komprimisu ida ba esperansa. Ita halo ida-ne’e atu fo onra ba memória husi sira ne’ebé luta ba ita-nia liberdade, atu garante katak sira-nia legadu kontinua inspira jerasaun sira ne’ebé sei kontinua harii Timor-Leste.

“Arkivu mak bele halo ligasaun entre pasadu no futuru. Arkivu mak bele halo ita komprende ita mai husi ne’ebé, atu nune’e bele deside di’ak liután ita hakarak ba ne’ebé”, dehan MPCM iha diskursu serimonia ofisial inagurasaun Sentru Arkivu foun, ho lansamentu Ezibisaun Arkivistika no Seminariu Nasional, iha Arkivu Chega!.

Molok remata, “ha’u hakarak hato’o agradesimentu Governu nian ba UNESCO, KOICA, no parseiru sira hotu ne’ebé kontribui ona ba realizasaun projetu ida ne’e, no mos ba Diretór Ezekutivu no ekipa husi Centro Chega! ba ita boot sira nia serbisu kontínu hodi prezerva memória istórika ita nia nasaun nian”.

Entertantu, serimonia ne’e ensera husi Membru Konsellu Administrasaun Centro Chega!, Aniceto Guro Berteni Nevez, Reprezenta Vise Ministru Asuntu Parlamentar.

Media Chega!.