Maulau – (06 Agusto 2026), Konflítu internal (Funu Maun Alin) entre militante Partidu FRETILIN no Partidu UDT ne’ebé akontese iha tinan 1975 iha Suku Maulau, Postu Administrativu Maubessi, Munisípiu Ainaro hodi rezulta masakre tanba militante Partidu FRETILIN oho militante UDT iha loron 07 Agusto 1975 iha Aldeia Lumoluli hamutuk na’in 14, na’in ida seluk mate ketak inklui oho simpatizante UDT iha fatin seluk. No militante Partidu UDT oho militante FRETILIN iha loron 09 Agusto 1975 iha Aldeia Kudahei hamutuk na’in 24, na’in 2 seluk mate ketak inklui oho militante FRETILIN iha fatin seluk. Akontesimentu ne’e rezulta ema na’in 50 resin mak mate.
Konflítu internal (Funu Maun Alin) akontese iha tinan 51 liu ba, maibé ninia impaktu kontinua mai to’o ohin loron ne’ebé afeta relasaun entre família no komunidade kontinua iha odiu, vingansa no laran moras husi jerasaun ba jerasaun. Iha tinan 2021, komunidade sira ne’ebé iha ligasaun ho FRETILIN no UDT halo tiha ona prosesu rekonsiliasaun hodi hakotu konflitu pasadu, maibé prosesu ne’e laremata. Iha tinan 2026, autoridade suku Maulau hamutuk komunidade, familia vitima no autór halo pedidu ba Centro Nacional Chega!I.P no Grupu Traballu Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan (GT-PRT) atu kontinua prosesu rekonsiliasaun ne’e to’o remata ho susesu.
Nune’e, iha loron (6 Agusto 2026), Centro Nacional Chega!I.P hamutuk Grupu Traballu Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan (GT-PRT) fasilita prosesu rekonsiliasaun. Iha prosesu ne’e hahu uluk serimonia rituál kultural Sudi Ahi, Matak-Malirin no husu lisensa ba beiala sira, depois kontinua ba prosesu rekonsiliasaun nahe biti-boot. Iha prosesu rekonsiliasaun nahe biti-boot iha Painél ba PRT sira mak lidera ka fasilita prosesu rekonsiliasaun, iha Vitima no Autor husi FRETILIN no UDT tur iha biti-boot ko’alia sai lia loos, arependementu no husu deskulpa, Lia-Nain sira tesilia iha biti boot inklui hatur ukun no bandu. Ikus taka ho asina akta rekonsiliatóriu hanesan símbolu ida katak sira komprometidu atu kontinua moris iha dame, respeitu malu no evita konflitu hanesan uluk.
Diretór Ezekutivu Centro Nacional Chega!I.P, Hugo Maria Fernandes iha diskursu, destaka rekonsiliasaun konflítu internal entre militante Partidu FRETILIN no Partidu UDT iha Maulau nu’udar korajen tanba bele tur hamutuk hodi rezolve problema pasadu.
Diretór subliña, rekonsiliasaun ne’ebé hala’o nu’udar momentu istóriku tanba halo iha ámbitu komemorasaun masakre Maulau ba dala-51, rekonsiliasaun “marka istória ida ba komunidade Suku Maulau, istória atu ita hakotu tiha liafuan odiu malu, no kura kanek nian, kurak kanek labele iha ibun tutun deit, maibé tenke husi ita nia laran ho mos husi ita nia fuan”.
“Hau lori Centro Chega! nia naran ho Grupu Traballu nia naran, hau hakruk ba imi nia vontade, imi nia espiritu atu hakotu tiha korente ida odiu malu. Iha imi nia leet iha alin sira ne’ebé hamriik, labele husik hela ba sira laran moras, labele hanorin ba sira liafuan odiu nian”, dehan Hugo.
Iha oportunidade hanesan, Provedór Diretus Umanus no Justisa (PDHJ), Virgilho da Silva Guterres “Lamukan” kongratula komunidade Maulau tanba hatudu ezemplu di’ak ba povu Timor-Leste liu-liu ba povu Munisipiu Ainaro no ba povu Maubise tanba tinan 51 liu ba Maun Alin se kroat ba malu no oho malu, maibé ohin hamutuk lolo liman ba malu no dame malu.
“Povu Maulau hatudu exemplu katak ita la’os de’it povu ne’ebé brani halo funu, maibé mos brani atu lolo liman ba malu dame malu. Se uluk tinan 51 liu ba Kudahei no Lumoluli ida FRETILIN, ida UDT, ohin loron ita ida de’it, hau mak FRETILIN hau mak UDT”, Provedór apresia.
Provedór hato’o apresiasaun ba servisu Centro Chega!I.P no Grupu Traballu Prosesu Rekonsiliasaun Timoroan (GT-PRT) tanba fasilita ona prosesu rekonsiliasaun konflítu internal entre militante Partidu FRETILIN no Partidu UDT ho di’ak no susesu. Apresia liu tan Lia-Nain sira responsavel Partidu rua FRETILIN no UDT, juventude sira, matenek sira husi Maulau tanba bele buka malu tur hamutuk fo liman ba malu hodi dame malu.
Portavoz PRT, José Neves Samalarua, hato’o apresia ba inan aman sira ne’ebé hola inisiativa halo rekonsiliasaun ba konflitu pasadu. Inisiativa ida ne’e di’ak tanba husik hela lisaun di’ak ba jerasaun foun sira atu hatutan ba oin. Lisaun di’ak ida ne’e la’os ba komunidade Maulau de’it, maibe ba Timor laran tomak.
“Parabens ba komunidade Maulau. Esforsu ida ne’e mak ita hatutan, ita ukun-an tenke muda buat ruma sai di’ak liu tan. Parabens ba hotu-hotu nia partisipasaun. Ekipa ne’e fasilita, maibé xave lubuk ida iha Maulau. Timor tenke hatutan ba oin, ida ne’e mak loke dalan ba Timor nia ukun-an ne’e iha valor, iha sentidu lolos”, tenik Portavoz.
Entertantu, atividade prosesu rekonsiliasaun ne’ebé hala’o iha Sede Suku Maulau, Postu Administrativu Maubisse, Munisipiu Ainaro ho di’ak no susesu no hetan partisipasaun husi entidade estadu, konfiksaun relijiozu, estudante, juventude, komunidade no entidade sira.
Media Chega!.






























