Mai Ita Hatene Paulo Dos Santos “Mau-Kiak” Nia Istória Pasadu Durante Konflitu Politiku (1975-1999) Liu Husi Programa Hatutan Memoria.
Iha publikasaun ida ne’e ami fahe informasaun ba maluk sira kona-ba istória Paulo Dos Santos “Mau-Kiak” Moris Iha Suku Lukulai, Munisípiu Likisa.
Iha tinan 1975 bainhira golpe iha akontese, ami-nia komandante kompañia naran Sico Ferdaun, organiza ami Alas oan ne’ebé mak kaér kilat hodi konsetra hamutuk iha Alas. Objetivu husi konsetra hamutuk ne’e mak oinsá par ami hanesan militár ami labele adere ba partidu ida, ami tenke iha klaran de’it, partidu tolu mak sai hanesan pioneru ba golpe ne’ebé hanaran funu mau-alin mak hanesan partidu UDT, FRETILIN no Apodete. Maske nune’e, bainhira funu aumenta manas no tama to’o Alas, ikusmai ami adere ba FRETILIN. Bainhira militár Indonézia okupa Timor no komandante sira re-organiza estrutura militár iha Alas, hau sai hanesan Komandante Seksaun. Nune’e durante períodu baze apoiu hau kaer kilat hanesan FATILINTIL ho Postu Komandante Seksaun.
Iha hau-nia esperiénsia, durante períodu baze apoiu, tiru malu makaas liu mak iha Uma Berloik, aldeia Kolkau. Iha fatin ne’e ami tiru malu durante kalan tolu no loron tolu nia laran, ami han de’it mak ai-ahan no akar. Han matak de’it la halo tasak tanba ahi mos labele tau, ami haree akar ema soe ba tahu laran ami foti no fase halo moos mak ami han de’it ona hodi agoenta. Hahú tinan 1978 bainhira baze apoiu rahun, populasaun iha hotu ona militár Indonézia nia liman no ami FATILINTIL sira mos halai dispersa. Hau rasik la’o ketak ho hau-nia soldadu na’i rua. Hau-nia soldadu na’in rua ne’e ida naran Igildo Franco no ida naran Elias Kakehe. Tan ne’e, tama iha fulan-Marsu tinan 1979, ami entrega-an ba militár Indonézia tanba la’o mesak de’it ona.
Hafoin entrega an, militár Indonézia haruka ami ba buka maluk sira ne’ebé sei iha ai-laran. Sira fó ami karta ida atu hasoru maluk FATILINTIL sira ne’ebé sei iha ai-laran karik fó ba sira. Maibé buka durante loron tolu no kalan tolu nia laran, ami la hetan ema ruma nune’e ami fila. Militár Indonézia haruka mai ba vila hodi buka ida-idak nia família. Bainhira ami to’o iha família sira, la keleur Komandante KORAMIL hamutuk ho Camat no Xefe Suku sira komesa rekolla ami Alas oan ne’ebé mak kaer kilat durante iha ai-laran hodi hotu-hotu halibur hamutuk atu simu kastigu.
Kastigu primeiru haruka ami halo uma ba povu iha Alas Vila, hotu haruka ami lori ‘karau-dikur’, ai-suak ho ‘kanoru’ hodi ba halo estrada iha rai ida naran Haenaruk to’o sai iha mota ida naran Mota Laklo. Hotu militár Indonézia haruka ami ba fali halo uma iha Dotik, no hotu tiha haruka ami ba fali halo uma iha suku Uma Berloik. Hafoin ne’e mak militár Indonézia fó livre ba ami atu fila ba idaidak nia família. Ami mos ba ida-idak nia família no buka moris liu husi halo to’os. Kuandu sai ba fatin dook, tenke iha karta lisensa no aprezenta an ba militár sira atu nune’e sira bele hatene.
Husi: Simeão da Silva, Membru ASEMUL
