Mai Ita Hatene Pascoal dos Santos Martins “Treas” Nia Istória Pasadu Durante Konflitu Politiku (1975-1999) Liu Husi Programa Hatutan Memoria.

Iha publikasaun ida ne’e ami fahe informasaun ba maluk sira kona-ba istória Pascoal dos Santos Martins “Treas” Moris iha loron 13 fulan-Marsu 1959 iha Suku Loidahar, Postu Ailaran Likisá, no Munisípiu Likisa.

Iha tinan 1975, Komandante Lorapi rekruta no fó ami treinamentu bázika militár nian hanesan sobu no monta kilat. Hafoin ne’e ami ba halo seguransa iha fronteira Kasait. Maibá militár Indonézia korta husi Ermera nian mak tama fali ba iha Likisá. Ami forma kompañia ida naran Saimanu, ninia Komandante Kompañia mak José Barreto Koli. Bainhira inimigu hadau kompañia Saimanu, ami rekua no ba harii fali kompañia Sai Kokore iha Loidahar, Hatululi. Iha-ne’ebá inimigu serku maka’as nune’e ami rekua ba iha Leotala, área Postu Maubara nian. Iha períodu entre tinan 1976-1977, hau-nia maun hetan kanek iha kombate hasoru inimigu iha rai ida naran Lepa, suku Leolata nian.

Nia kilat ninia guarda-kosta mak lori, enkuantu nia subar de’it iha área ne’ebá. Tan ne’e hau halo surat ne’ebé asina husi Komandante Seksaun, Komandante Pelutaun no Komandante Kompañia atu ba huka hau-nia maun. Hau hetan duni hau-nia maun ho hau-nia inan subar iha ia-laran ida. Hau hatete ba hau-nia maun no hau-nia inan katak tanba maun kanek ona, bainhira inimigu tenta maka’as, imi lalika halai ona.

Di’ak liu rende de’it ona, imi rende mos imi la mate. Liu tiha ida-ne’e, iha tinan 1978, Komandante Kompañia fó fali hau serbisu hanesan espiaun. Komandu fó orden ba hau ho hau-nia maluk ida husi Maubara atu ba observa inimigu nia movimentu, haree hetan inimigu karik informa ba komando hodi balu embuskada. Iha tinan 1978 ne’e nia laran, ami enkontru ho Ministru Mau-Kruma, iha enkontru ne’e maluk balu propoin dehan ba rende ona. Ministru Mau-Kruma dehan nia lakohi rende, nia maluk barak mak mate ona ba rai ida-ne’e no nia sei la rende, di’ak liu mate.

Ho nune’e, bainhira inimigu asalta, ami mos halai dispersa idaidak subar ninian. Hau la’o ho grupu kiik oan ida, ema na’in haat, kilat musan laiha ona ami kaer de’it kilat lolon. Iha loron ida hau nia tiun ida naran João mak hetan no bolu ami atu rende de’it ona, nia dehan imi-nia komandante sira rende hotu ona. Nune’e, ami mos rende tiha. Iha vila, hafoin inkeritu, militár sira lori ami ba kastigu iha tasi durante semana rua hafoin haruka ami hela iha ida-idak nia família, maibé loron-loron tenke aprezenta an. Iha fulan ida nia laran sira kastigu ami haruka ami halo lutu. Liutiha, sira haruka ami ba buka maluk sira ne’ebé sei iha ai-laran.

Husi: David Correia dos Santos, Membru ASEMUL.