Mai Ita Hatene Amaro Bosco de Sousa “Mauloi” Nia Istória Pasadu Durante Konflitu Politiku (1975-1999) Liu Husi Programa Hatutan Memoria.
Iha publikasaun ida ne’e ami fahe informasaun ba maluk sira kona-ba istória Amaro Bosco de Sousa “Mauloi”, Moris iha loron 13 fulan-Outubru 1952, husi Uma Lisan Uaikana, Aldeia Darena, Suku Uaibobo, Munisípiu Viqueque.
Bainhira UDT lansa golpe hasoru FRETILIN iha loron 11 fulan-Agostu 1975, hau hanesan tropa iha Aileu. Hafoin golpe, Nicolau Lobato tama iha kompañia Aileu hodi mobiliza apoiu tropa nian ba FRETILIN, nune’e ami hamutuk ho FRETILIN hodi kontra UDT. Ami tun ba iha área Remexio nian hodi tiru morteiru ba akampamentu UDT nian iha Palapasu. Iha loron 7 fulan-Dezembru, militár Indonézia invade Dili. Diresaun FRETILIN nian fó hatene ba populasaun tomak atu tenke evakua ba ai-laran. Momentu ne’ebá hau nafatin destaka iha Aileu. Liu tiha fulan sia hanesan ne’e ami simu orientasaun husi diresaun FRETILIN nian, Nicolau Lobato, hodi muda ba Manufahi. Iha Manufahi ami halo operasaun hodi atua inimigu nia avansu iha área kampu aviasaun Same nian.
Ami haree duni tanke funu nian avansu mai, ami konsege hasoru, ema tiru morteiru ida kona hau-nia maluk naran Pedro husi Lacluta. Depois ami fila ba akapamentu hodi informa situasaun hirak ne’e ba Nicolau Lobato. Liu tiha ida-ne’e orientasaun ida mai husi dirijente FRETILIN nian katak soldadu idak-idak tenke ba nia rain, komandante hateten kilat ne’ebé ami kaer hela ona iha Loromonu, ami ba fali kaer kilat iha Lorosa’e. Hau la konkorda ho orientasaun ne’e no lakoi entrega kilat, nune’e komandante Valente hatete katak se la konkorda ita na’in rua ba Soibada ko’alia ho Nicolau Lobato. Nune’e akompaña husi Komandante Valente ho elementu na’in tolu husi Same, ami ba duni Soibada. Ami to’o kalan boot ona.
Iha loron tuir mai hau ho komandante Valente ba ko’alia ho Primeiru Ministru, Nicolau Lobato kona-ba orientasaun ne’e. Nicolau hateten ba hau, kilat loromonu hela iha-ne’e, imi ba kaer kilat iha lorosa’e troka malu, nune’e ami na’in haat mos entrega tiha kilat. Nia haruka oho tan karau ida hamaran tiha ba ami na’in haat. Dader madrugada ami sai husi Soibada ba toba kalan ida iha dalan, dadersan la’o fali no to’o iha Ossu tuku 5 loro-kraik. Inimigu iha Ossu laiha ona, sira ba hotu ona Uatulari. Depois ami kontinua la’o ba Nahareka, ami to’o iha-ne’ebá tuku ualu kalan. Hau-nia maluk Kelekai na’in rua, ida sofer naran Siku, ida seluk mate tiha ona.
Husi Nahareka ami halai ba iha Matebian, militár Indonézia sira iha foho Etikura tun mai iha foho Bermeta depois ami tiru malu iha-ne’ebá. Ami akompaña komandante Laikana, komandante Jacob Reis, komandante Gali-Sa ho komandante sira seluk. Ami tiru malu ho morteiru, kañaun hahú husi dader to’o loro-kraik. Militár Indonézia retira ba foho Ketikura. Iha momentu ne’e ami konsege foti kilat 6 ho muzila barak, kilat sira ne’e haruka hotu ba Komando Operasional (KOMDOP). Depois iha orientasaun ida haruka ami na’in haat, hau, Alcino Uai-Oli Loime, Santiago Loime ho Rumão, atu tun husi Matebian ba haree dalan iha Loihunu no Larigutu. Hare’e tiha dalan ami mos fila fali ba Matebian, maibé FATILINTIL retira ona husi Matebian hamutuk ho populasaun. Ami hetan sira iha de’it foho okos Matebian nian.
Husi ne’e ami atu ba kordaun sorin, maibé to’o iha Loihunu aviaun rega ami no hamate ema na’in rua. Tan ne’e ami hakiduk tiha sa’e fali ba foho Builo. Iha loro-kraik bainhira militár Indonézia retira husi Matebian, sira hasoru ami iha Builo. Ami-nia maluk sira iha kotuk bainhira hetan militár Indonézia, komesa tauk halai ona. Hau ho hau-nia ferik tu’ur hodi observa militár Indonézia nia movimentu mak foin la’o tuir dalan ne’ebé seguru.
Ami rua ferik oan kalan la’o tuir militár nia dalan, ami na’in rua toba iha Builo. Kalan ne’e udan tau maka’as ami na’in rua ho sana ki’ik ida tau ba udan ben hodi tein sasoro, depois dadersan hau subar hela ferik oan iha au-laran no tun ba Hosolekimeta haree militár ninia ain fatin. Hau haree militár Indonézia liu tiha ona ba estrada Loihuno, hau ba fali ferik-oan nia subar fatin. Hau lori ho sabraka ho nuu laloir fó ba ferik-oan. Depois ami na’in rua tun fali mai Hosolekimeta to’o iha-ne’ebá tuku neen ona.
Bainhira rai nakukun ona, ami na’in rua kontinua la’o tun ba iha Lelameta. Ami na’in rua kaér liman mak la’o de’it, to’o iha Lelameta kalan bo’ot tiha ona. Ami na’in rua toba iha Lelameta. Dadersan hau-nia ferik oan moras ona, nia hemu ai-moruk ne’ebé ami hadau. Depois ami na’in rua tun fali ba rai ida naran Akadiru Arelui. Iha-ne’ebá ami hetan hau-nia feton rasik, nia dehan ami-nia família iha hotu to’os ida naran Kaimalau. Ami mos ba liu Kaimalau, bainhira ami na’in rua to’o derrepente iha Kaimalau, família sira haree ami na’in rua, sira hakfodak simu ami ho matan-been hakuak ami na’in rua no tanis loos, sira hanoin katak inimigu kaptura no oho tiha ona ami.
Dadersan ami ba buka tuir FATILINTIL sira iha Samarogo. Hetan tiha, ami na’in rua ba hamutuk fali ho FATILINTIL sira iha Samarogo, ami nia kompañia lidera husi Komandante Rubileki. Bainhira ami to’o iha foho Builo, FATILINTIL sira ami fahe ona ba kompaña Daitula no Mauloi, Daitula mak sai hanesan Primeiru Komandante, hau “Mauloi” mak sai hanesan Segundu Komandante. Ami rona informasaun katak militár Indonézia iha Ossu komesa tula bala ba Nahareka. Simu tiha informasaun, ami retira ba Nahareka, ami to’o iha Uru-asalae kalan boot ona, ami feto mane kaér liman mak la’o tanba kalan nakukun, ami la’o tuir de’it mota to’o balun dukur mos ami la’o nafatin ami deskansa oituan de’it, ami kontinua la’o nafatin to’o iha Alapalo Gariwai.
Loron tuir mai, iha dader ami hetan komandante Mauhunu ho ninia soldadu sira mai husi Sentru-Leste. Nia hatete katak Sentru-Leste la di’ak ona, nune ami fahe tan soldadu hodi harii kompañia rua. Kompañia ida lidera husi komandante Ologari Asuwain, kompañia ne’e destaka iha Uaibobo. Kompañia seluk destaka iha Nahareka. Ninia Primeiru Komandante Kompañia mak senhor Olivio, Segundo Komandante Kompañia mak hau rasik. Ami la’o ho populasaun, hanesan labarik ki’ik oan, inan oan nurak sira maibé inimigu duni beibeik ami, komandante Olivio retira tiha ba Gariwai, nia kontaktu ho padre Lokateli no nia ba rende tiha ona ho ninia elementu sira.
Hafoin ne’e militár Indonézia liu husi Kapitaun Iswanto lansa operasaun foun. Estafeta ida mak hato’o informasaun ne’e. Rona tiha informasaun ne’e, ami mos rekua ba Kaimalau. Iha-ne’ebá bainhira ami halo reauniaun ida, iha ideia ida husi Piadade katak FATILINTIL balu persiza ba vila laran hamutuk ho populasaun para bele organiza sira. Ami konkorda ho ninia ideia ne’e, nune’e ami ekipa ida tun ba vila. Biar iha vila maibé ami kontinua halo klandestina. Ami halo ligasaun ho Waikia, Ologari Asuwain no Xanana.
Husi: Nelzia Guterres Belo, Estudante UNPAZ
