Dili – (24 Setembru 2026), Komandante Unidade Apoiu Servisu (UAS) Falintil Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Major Horácio dos Santos Baptista “Upulai” hatete, Muzeu Chega! sai hanesan fatin refleksaun ba istória pasadu kona-ba prosesu luta ba ukun rasik-an no mos sai fatin refleksaun ba rekonsiliasaun tanba bainhira vizita Muzeu Chega! bele hatene istória di’ak no aat sira iha pasadu no mos oinsa ita halo rekonsiliasaun.
Asuntu ne’e hato’o husi Komandante UAS-F-FDTL, Major Horácio dos Santos Baptista “Upulai” bainhira hala’o vizita iha Muzeu Chega!, hafoin partisipa atividade induzasaun ba F-FDTL na’in 20 kona-ba istória no direitus umanus Timor-Leste, ne’ebé organiza husi Centro Chega!I.P liu husi Divizaun Edukasaun no Formasaun (DEF).
“Muzeu Centro Chega! ne’e hau hanoin ne’e sai referensia nasional no importante timoroan sira tanba ita mai iha Muzeu Chega! ita aprende trajedia sira, akontesimentu sira iha kotuk, maibé ita aprende oinsa ita atu rekonsilia, saida mak ita halo ba malu durante funu”, Komandante dehan ba Media Chega! iha Muzeu Chega!.
Vizita ne’ebé Komandante sira halo iha Muzeu Chega! hahu husi sekuénsia akontesimentu sira, istória narativa vitima no sobrevivente sira, ezibisaun kona-ba violasaun direitus umanus pasadu, vizita kadeira eletriku nu’udar fatin inkeritu, no mos sela nakukun nu’udar fatin detensaun, torturasaun no violasaun direitus umanus oin-oin ba timoroan sira.
Komandante hatutan, Muzeu Chega! sai fatin ba refleksaun akontesimentu pasadu tinan 50 ba kotuk liu-liu funu durante tinan 24. Violasaun sira ne’ebé akontese pasadu ne’ebé la’os de’it husi Indonézia sira, maibé timoroan rasik mos halo ba malu.
Maske akontesimentu sira liu ona, maibé nia dehan, ita tenke aprende istória husi akontesimentu pasadu, iha prezente, ba futuru labele akontese tan. Ohin loron ita sai ona estadu ida, ita hakarak ka lakoi ita tenke aseita estadu ninia politika kona-ba rekonsiliasaun.
“Rekonsiliasaun ne’e la’o tiha ona ninia rezultadu mak ohin loron ita hetan ita nia rai ne’e hamatek, iha timor ita laharee problema akontese, ita servisu hamutuk kria paz, ita entrega ba ita nia nai ulun sira halo dezenvolvimentu mudansa ba ita nia rai ida ne’e mak ita hotu hakatak”, salenta Komandante.
Ho istória sira ne’ebé prezerva iha Muzeu Chega!, Komandante ne’e afirma katak, istória importante tebes, se ita laaprende istória mak ita laiha identidade, ita nia identidade mak ita nia istória, ita nia istória di’ak ga ladiak ida ne’e mak ita la’o ba oin, rai idak-idak iha ninia istória, entaun ba ita ne’e importante, ita tenke aprende oinsa la’o ba oin.
Iha sorin seluk, Kapitaun Unidade Apoiu Servisu (UAS)-F-FDTL, Abilio de Jesus Amaral esplika, Muzeu Chega! hanesan patrimoniu estadu no mos patrimoniu povu nian la’os ema ida ka rua nian, ba timoroa sira nian tantu ba timoan sira ne’ebé uluk hakarak ukun-an, no ba timoroan sira ne’ebé uluk lakoi ukun-an. Razaun tanba Muzeu Chega! prezerva istória di’ak no istória ladi’ak ne’ebé timoroan sira halo ba malu no militar Indonézia halo ba timoroan sira.
Muzeu Chega! mos sai nu’udar fatin refleksaun ba timoroan sira atu refleta pasadu kona-ba sofrementu no terus ne’ebé mak ita nia inan, aman no avo sira hasoru durante luta naruk ba ukun rasik-an.
“Ita presiza tebes aprende istória tanba nasaun ida ne’e harii la’os ema ida, rua, hanesan ita nia inan no aman sira dehan, ukun-an ne’e la’os ema tau iha bandeiza, maibé ho fakar ran. Entaun ita presiza aprende istória ne’e ho momos no lolos. Ita nia rai ne’e, ita nia avo sira mak funda, ita jerasaun sira tuir mai ne’e oinsa mak bele lori ba oin ho di’ak”, tenik nia.
Media Chega!.
