Dili – (12 Fevereiru 2026), Centro Nacional Chega!I.P fo formasaun kona-ba 𝗠𝗮𝗻𝘂𝗮𝗹 𝗜𝗻𝘁𝗿𝗼𝗱𝘂𝘀𝗮𝘂𝗻 𝗣𝗲𝘀𝗸𝗶𝘇𝗮 𝗔𝗿𝗸𝗶𝘃𝗶𝘀𝘁𝗶𝗸𝗮 𝗖𝗲𝗻𝘁𝗿𝗼 𝗖𝗵𝗲𝗴𝗮! ba estudante sira husi Fakuldade Ciênsia Sosiais i Politika (F.CISPOL), Universidade Oriental Timor Lorosa’e (UNITAL) hamutuk na’in 20, ne’ebé hala’o durante loron 3 hahu (10 -12 Fevereiru 2026), iha Muzeu Chega!, Antigo Comarca Balide.
Iha diskursu abertura formasaun, Diretór Ezekutivu Centro Chega!I.P, Hugo Maria Fernandes destaka importansia husi formasaun ne’e nu’udar oportunidade di’ak atu bele aprende hodi hasa’e koñesimentu kona-ba peskiza arkivistika nian.
Diretór haktuir, formasaun peskiza arkivistika ne’e di’ak no importante tebes ba estudante sira atu hatene tanba Centro Chega!I.P iha arkivu istóriku mais 50 mil konstitui hosi depoimentu vítima no testemuña kona-ba violasaun direitu umanu, relatóriu no investigasaun sira kona-ba krime sira mak akontese iha períodu okupasaun Indonézia, testemuña sira audiénsia públika nian, prosesu rekonsiliasaun komunitária, prosesu judisiál sira ba prijoneiru polítiku iha períodu okupasaun Indonézia, korrespondénsia no dokumentu sira hosi governu estranjeiru relasiona ho konflitu iha Timor-Leste 1974-1999, fotografia no video sira kona-ba eventu istóriku iha periodu refere, no dokumentu relevante sira seluk.
“Presiza aprende oinsa mak atu identifika, atu determina orijinal ga lae, faktus no lia loos ga lae. Imi bele peskiza kona-ba ita nia istória ba ita nia politika pasadu liu-liu 1974-1999. Imi bele halo letura, imi halo intrepretasaun ba dokumentus”, dehan Diretór iha diskursu abertura formasaun.
Liu husi formasaun ne’e, bele motiva no enkoraje ita boot sira hanesan estudante atu halo peskiza kona-ba istória pasadu liu husi asesu dokumentu sira ne’ebé Centro Chega! prezerva iha arkivu Chega!.
Dokumentu sira ne’ebé prezerva iha arkivu Chega! la’os rai de’it, maibé tenke hatutan no habelar ba publiku liu-liu estudante sira atu bele asesu hodi haree no lee tanba dokumentus hirak ne’e ko’alia kona-ba istória pasadu. Ita nu’udar timoroan ita tenke orgullu ho ita nia istória no buat ida ne’ebé halo ita orgullu nu’udar timoroan mak ita nia kultura no ita nia istória.
Iha sorin seluk, Estudante UNITAL, Caetano S. da Cruz hato’o sentimentu kontente no agradese ba Centro Chega!I.P tanba bele fo ona formasaun ba sira hodi aumenta sira nia koñesimentu iha área peskiza arkivistika nian.
Formasaun durante loron 3, Caetano esplika, formasaun ne’e kapas tebes tanba bele hetan materia, halo diskusaun no halo aprezentasaun. Ho esperensia ne’eb’e hetan, nia fiar katak ba oin sei implementa iha eskola.
Estudante UNITAL, Gloria dos Santos dehan, foin primeira vez partisipa iha formasaun kona-ba peskiza arkivistika nian. Materia sira ne’ebé hetan iha formasaun ne’e di’ak. Nia rekomenda ba Centro Chega!I.P atu kontinua nafatin formasaun hanesan ne’e ba estudante sira seluk ne’ebé lapartisipa iha formasaun ne’e.
Entertantu, formasaun ne’e fasilita husi Espesialista Peskiza no Arkivu Istóriku, Fernão dos Santos Rodrigues. Ikus husi formasaun ne’e, Centro Chega!I.P fahe sertifikadu apresiasaun ba estudante sira.
Media Chega!.