Centro Chega!I.P Sai Sentru Aprendisajen ba Istória Pasadu no Diretus Umanus

Dili – (05 Juñu 2026), Centro Nacional Chega!I.P organiza atividade diseminasaun Arkivu Chega! ba estudante sira husi Universidade Oriental Timor Lorosa’e (UNITAL), Fakuldade Siénsia Sosiais e Politika (F.SiSPol) hamutuk na’in 32, ne’ebé realiza iha Salaun Konferensia Chega!, Antigo Comarca Balide.

Atividade diseminasaun kompleta ho aprezentasaun materia husi Xefe Departementu Prezervasaun no Memorializasaun (DPM), Aventino B. J. Ximenes, ne’ebé ko’alia kona-ba Arkivu Chega!, Fernão dos S. Rodrigues nu’udar local Expert, aprezenta kona-ba Manual Peskiza Arkivu, Sobrevivente, Beatriz Duarte Alberto konta istória pasadu, ikus vizita Arkivu no Muzeu Chega!.

Iha abertura, Reprezentante Centro Chega!I.P atual Diretór Divizaun Prezervasaun no Memorializasaun (DPM), Yazalde Manaka Xavio hateten, Centro Nacional Chega!I.P (CNC I.P) hanesan sentru aprendisajen ida ba joven sira atu aprende istória pasadu luta povu Timor-Leste nian ba ukun rasik-an no mos aprende direitus umanus.

“Centro Nacional Chega! sentru aprendisajen ba istória no mos direitus umanus. Sentru aprendisajen ne’e iha parte rua, Ida mak iha Muzeu Chega!, Segundu mak Arkivu Istóriku Chega!. ba Arkivu Chega! ne’e prezerva memória pasadu husi 1974-1999 liu-liu arkivu sira ne’ebé rekolla husi CAVR, CVA no Centro Chega! rasik nia servisu”, dehan Yazalde iha abertura atividade diseminasaun durante loron ida iha Chega!.

Nia hatutan, memória pasadu husi 1974-1999 ne’ebé prezerva iha Arkivu Chega! mak ohin loron tau ona iha ezibisaun iha Muzeu Chega!. Nia afirma, arkivu sira ne’ebé tau iha ezibisaun iha Muzeu Chega! ho karakter arkivu kona-ba direitus umanus, ne’ebé ko’alia kona-ba esperensia violasaun direitus umanus, ne’ebé mak inan aman sira uluk hasoru durante períodu okupasaun hahu husi períodu 1974-1999, saida mak akontese, oinsa ne’e sai lisaun aprendisajen.

Entaun, objetivu prinsipal husi diseminasaun ba estudante sira la’os mai atu aprende de’it kona-ba Arkivu Chega! no mos Muzeu Chega!, maibé nia objetivu prinsipal liu mak oinsa atu involve iha produsaun koñesimentu kona-ba istória Timor-Leste nian.

Tanba muzeu no arkivu ne’e nia funsaun laiha ba sosiedade wainhira muzeu no arkivu ne’e lato’o iha sosiedade, entaun nia hanesan dokumentus maten ida. Oinsa informasaun iha muzeu no arkivu ne’e to’o iha sosiedade ne’e, Centro Chega! mesak sei labele halo buat ida. Entaun ita presiza estudante sira hotu involve iha atividade produsaun istória, tanba ne’e mak tinan-tinan Chega!  sempre halo diseminasaun atu loke dalan, atu disemina kolega sira atu bele asesu ba arkivu.

Iha biban ne’e, Sobrevivente, Beatriz Duarte Alberto ne’ebé konta nia istória pasadu ba estudante sira informa katak, nia sente kontente mai konta nia istória pasadu ba estudante sira, wainhira konta hotu istória, nia sente kaman tanba istória ne’ebé rai durante tinan naruk, bele konta sai ona no ema hotu bele hatene.

“Hau kontente tanba hau fo sai tiha hanesan buat ida ne’ebé mak metin iha hau nia fuan, mesmesak hanoin mos ladi’ak. Atividade sira hanesan ne’e importante tanba hau foin primeira vez tuir hanesan ne’e. Hau fahe tiha istoria ne’e hau sente kontente tanba buat ida ne’ebé di’ak ba hau duni”, Sobrevivente hato’o apresiasaun.

Nia mos hato’o mansajen ba estudante no joven sira katak, ohin loron ita hetan ukun-an ona,  joven sira labele mete problema, maibé prepara-an buka matenek hodi kontribui ba dezenvolvimentu nasional. Nia mos husu sira presiza aprende istória pasadu para bele sente katak ukun-an ne’ebé ita hetan ne’e la’os fasil, maibé liu husi terus no susar oin-oin.

Entertantu, Centro Cehga! prezerva dokumentu liu 50 mil dokumentu, kompostu husi dokumentus papeis, fotografia, video no audio. Dokumentu hirak ne’e, kontein narrativu aktu violasaun direitus umanus durante períodu 1974 – 1999, inklui dokumentu sira iha kategoria rekonsiliasaun komunitária, perfil komunidade, julgamentu prizioneiru polítiku, Statementu vitima, masakre, korespondénsia sira husi komunidade internasionál sira kona-ba konflitu iha Timor- Leste, relatóriu ofisial no ajénsia internasionál sira ne’ebé uluk mai vizita iha períodu invazaun Indonezia nian.

Media Chega!