Centro Chega!I.P Organiza Workshop Aprezenta Rezultadu Peskiza

Dili – (26 Fevereiru 2026), Centro Nacional Chega!I.P organiza Workshop hodi aprezenta rezultadu “Peskiza Projetu Kiik Hodi Promove Prezervasaun Memória Pasadu ba Foinsa’e Sira”. Workshop ne’e, partisipa husi estudante Universidade Oriental Timor Lorosa’e (UNITAL) no Universidade da Paz (UNPAZ) inklui Dosente no Peskizadór sira hamutuk na’in 70 resin.

Peskizadór sira ne’ebé aprezenta rezultadu peskiza Iha Workshop ne’e mak hanesan, Mariano Pinto Amaral ko’alia kona-ba “Levantamentu Armada Kraras 8 Agostu 1983 Dinámika Resisténsia Povu Bibileo ba Luta Ukun Rasik-an iha Períodu Okupasaun Indonesia”. Liliana Francisco da Costa de Jesus aprezenta kona-ba “Biografia Saudozu Francisco Borja da Costa (Compozitór Hino Nacional “Patria-Patria)”. Justino Viegas Lopes aprezenta kona-ba “ Massacre Polres Maliana”. Adelino Domingos Soares aprezenta kona-ba “Akontesemento iha Eis Kodim 1631 Manatuto entre Tinan 1987 – 1992”. Imelda Mainar Sari Bukit aprezenta kona-ba “Biografia Bernardino Ximenes Vila Nova Desteradu iha Atauro 1980-1987”. Amelia da Costa aprezenta kona-ba “Biografia Paulo Alves Sarmento Tuloda (Tuber Loke Dalan) Autor ba Kriasaun Kaxa Klandestina”. No Fitri Kusumasari aprezenta kona-ba “Akontesementu Levantamentu Armandu Marbia 1980”.

Iha diskursu abertura, Diretór Ezekutivu Centro Nacional Chega!I.P, Hugo Maria Fernandes destaka importansia husi Workshop ne’e, no subliña Workshop nu’udar espasu ida hodi aprezenta rezultadu peskiza ba públiku no sai lisaun aprendisajen kona-ba istória pasadu ne’ebé akontese iha periodu 1974-1999.

Diretór nota katak, Peskizadór sira nia peskiza ne’e ko’alia kona-ba saida mak Indonézia sira halo mai ita. Maibé lako’alia kona-ba periodu ida funu maun alin, tanba ne’e, nia husu ba Peskizadór sira no Dosente sira bele aban bainrua bele halo peskiza ba ida ne’e. Tuir nia, funu maun alin entre UDT ho FRETILIN, UDT ho APODETE i tesik mai iha ailaran, iha mos akontesimentu oho malu entre ita nia rezisténsia sira. Ne’e hotu memória ne’ebé ita presiza hatene, presiza hakerek, se la’e istória ne’e mosu de’it husi parte ida de’it (one side history). Istória mosu de’it husi parte ida de’it (one side history) bele halo sosiedade ne’e fahe malu liu tan.

“Entaun ita nia intensaun prezervasaun memória ne’e oinsa mak halo sosiedade ne’e komprende katak iha akontesimentu istória sira ne’e la’os parte ida de’it mak halo aat. No ida ne’e lori ita atu iha komprensaun ida katak parte sira ne’e mos halo aat ba malu hotu. Ita aprende husi istória parte rua ne’e hodi kontribui ba hametin sosiedade ne’ebé mak forte no larepete tan”, dehan Diretór Hugo iha diskursu abertura Workahop ne’eb’e hala’o iha Salaun Konferensia Centro Chega!I.P, Antigo Comarca Balide.

Ida ne’e, atu refleta ba CNC nia natureza mak atu valoriza ema hotu, la’os parte ida de’it mak halo sala. To’o agora CNC kontinua halo esforsu oinsa mak rekonsiliasaun entre ita ho ita. Entaun peskiza sira hanesan ne’e tenke refleta situasaun ida ne’e. Ita labele introduz one side history iha sosiedade ita tenke aprezenta ne’ebé mak loos no momos.

Peskizador, Adelino Domingos Soares esplika, peskiza ne’e nu’udar kontinuasaun husi atividade formasaun ne’ebé mak Centro Chega!I.P fo iha fulan hirak ba kotuk, no rezultadu peskiza ne’e aprezenta iha Workshop, sente kontente tanba bele aprenzenta ba partisipante sira no partisipante sira bele hatene oinsa “Akontesemento iha Eis Kodim 1631 Manatuto entre Tinan 1987 – 1992”.

“Hau sente supreza oituan tanba wainhira hau tama mai estudante universitariu sira nakonu signifika katak ita hakarak hetan apresiasaun. No hau mos sente orgullu tanba estudante sira fo hanoin no perguntas nune’e bele hadi’a di’ak liu tan”, dehan nia.

Peskizadóra, Liliana Francisco da Costa de Jesus esplika, hanesan timoroan ita labele aprende de’it istória husi parte ida de’it ka one side history maibé ita tenke buka istória husi parte oin-oin, atu bele hatene. Topiku ne’ebé mak lori ba peskiza mak “Biografia Saudozu Francisco Borja da Costa (Compozitór Hino Nacional “Patria-Patria)”.

Entertantu, ho rezultadu peskiza ne’ebé mak iha Diretór Divizaun Prezervasaun no Memórializasaun (DPM), Yazalde Manaca Savio hateten, ba oin, Centro Chega!I.P sei kompila rezultadu ne’ebé mak iha atu sai livru, tanba Chega! hanesan instituisaun memória ida la’os de’it atu prezerva istória no memória maibé hakarak atu istória no memória sira ne’e bele sai lisaun aprendisajen ba sosiedade atu larepete fila fali konflitu pasadu nian.

Media Chega!.